IS THERE ANYBODY OUT THERE?

De wereld waarin wij leven bestaat uit een kluwen van onderling verbonden verhalen.
Ook aan objecten zijn verhalen verbonden die tegelijk met het verschijnen van het betreffende object aanwezig zijn. Zonder dat we ons meteen van alle verhalen bewust zijn. De herinnering aan de verhalen speelt mee in de waardering van het object. Als voorbeeld heb ik de auto genoemd in de vorige blog, sommige mensen hebben een hekel aan auto's, dan spelen de verhalen van ongelukken en milieuvervuiling op, anderen houden van auto's, dan spelen de verhalen over vernuftige techniek, vrijheid en snelheid een hoofdrol. Dat wil niet zeggen dat die verhalen bij het zien van een auto steeds te boven komen. Ze spelen op de achtergrond, onbewust, een rol. Daarom proberen reclamemakers dus hun product aan een positief verhaal te verbinden, bijvoorbeeld aan jeugd, schoonheid, vrijheid etc.
Wat bepaalt nu het waarheidsgehalte van een verhaal?

Gaan we naar objecten.
Stel dat er in een wereld maar één object zou zijn, een bol.
Het zou dan geen enkele zin hebben om eigenschappen van deze bol te beschrijven.
Hij is rond, alles is rond in die betreffende wereld, de term rond zegt niets. Die bol is alles dat er is, in deze wereld bestaat geen onderscheid. Bol is identiek met het gehele zijn in deze wereld.

Stel nu een andere wereld voor waarin zich een bol en een vierkant bevinden.
Dan heeft het zin om zaken te beschrijven, zodat je weet of je met het vierkant of de bol te doen hebt.
In deze wereld bestaat dus onderscheid. Over de bol dan wel het vierkant valt iets te vertellen.
In deze wereld bestaat ook de mogelijkheid van "onwaarheid". Je kunt zeggen dat er twee bollen zijn. Je kunt ook afspreken dat je zowel een bol als een vierkant "bol" noemt en aldus spreek je geen onwaarheid als je zegt dat er twee bollen zijn. En toch is er vanuit het perspectief van ons buitenstaanders weldegelijk een waarheid, namelijk een bol en een vierkant.

Als er dus sprake is van onderscheid speelt het probleem van waarheid/onwaarheid.
Kernvraag is, waarin onderscheidt het ene zich van het andere?
Het vierkant onderscheid zich van de bol omdat het hoeken heeft. Dat is waar. Maar ook omdat het vlakke kanten heeft. Twee waarheden.
Maar het vierkant onderscheid zich niet van de bol omdat het geen rechte hoeken heeft. Dat is een leugen.

In onze wereld zijn miljarden objecten die zich allemaal van elkaar onderscheiden. Ook het verbinden van foute attributen aan een object berust uiteindelijk op onderscheid. Als je zegt dat een vierkant een scherpe hoek heeft dan onderscheid je vierkanten niet goed van driehoeken bijvoorbeeld. Als je zegt dat meeuwen slagtanden hebben dan onderscheid je meeuwen en olifanten niet op de juiste manier van elkaar. Onwaarheid berust dus op het maken van foute onderscheiden. Bijvoorbeeld vrouwen zijn dommer dan mannen,  Maar ook door foute verbanden. Verhalen verbinden of ontkoppelen juist gebeurtenissen en objecten aan elkaar. Maar vaak ten onrechte. Van volle maan wordt je krankzinnig (lunatic). De lichtval van de zon op de  maan wordt hier ten onrechte aan krankzinnigheid gekoppeld.

In de bol-vierkantwereld is alleen een bol en vierkant. Er bestaat niet zoiets als een onwaarheid. Pas met het spiegelen in een geest ontstaat de onwaarheid. Waarheid en onwaarheid heeft dus met spiegelen te maken en bestaat alleen in de geest (hersenen of wat dan ook).
Flauw, maar we kunnen dus in feite alleen zeggen, uitgaande van ons waarnemingsvermogen heeft bijvoorbeeld een meeuw geen slagtanden.

Een meeuw

 

In de denkbeeldige wereld met het vierkant en de bol is een duidelijke waarheid aanwezig. Er is een vierkant en een bol. Wij zien deze waarheid vanaf de buitenkant. Bovendien hebben we deze wereld zelf bedacht dus wij bepalen wat waar is.
Of er in onze wereld een waarheid aanwezig is valt niet van buitenaf door ons te bepalen. We maken zelf deel uit van onze wereld. Een. Vaak zijn we al door onze zintuigen en ons gevoel voor de gek gehouden, we zien de zon toch duidelijk om de aarde draaien.
Zijn objecten en gebeurtenissen ongeacht onze waarnemingen er wel op een bepaalde wijze net als in die wereld met de bol en het vierkant. Zou je onze wereld überhaupt op de juiste wijze kunnen spiegelen. Is er een "waarheid". Er zou een buitenstaander aanwezig moeten zijn om dat te bepalen.  Plato poneerde een ideeënwereld met vaststaande ideeën van een hogere realiteit. Later poneerde men daar God voor, in hem zou de waarheid geborgd zijn.
De enige borging die we nog over hebben is dat er dingen en gebeurtenissen zijn. Dat wil echter niet zeggen dat het niet mogelijk is dat de dingen er op een bepaalde manier zijn, waarvan wij maar een gedeelte kunnen waarnemen. Of er een vaststaande noumenale wereld is zou dus alleen een "buitenstaander" kunnen waarnemen. Wat we wel waarnemen zijn (natuur)wetten. Op zich is dat al bijzonder, dat datgene wat wij waarnemen (meestal) in wetten en formules valt te beschrijven. Als een muziekstuk in noten.
De vraag is of deze muziek alleen in ons aanwezig is, of dat de muziek er ook daadwerkelijk buiten ons is. Pythagoras dacht dat laatste, in feite heb je dan weer een hogere ideeënwereld van verhoudingen (cijfers) en wetten (relaties).

René Magritte

 

Maar misschien legt deze vraagstelling teveel de nadruk op het onderscheid tussen binnenwereld en buitenwereld. Binnenwereld is ook buitenwereld en andersom.  De  begrippen binnenwereld en buitenwereld deugen misschien wel niet. Zowel in als buiten ons hoofd vinden immers dezelfde fysieke processen plaats.

Magritte

 

In de in de vorige blog genoemde film Solaris van Tarkovsky naar de roman van Stanislaw Lem vindt ook een vermenging van binnenwereld en buitenwereld plaats. We communiceren met de buitenwereld maar ook met onszelf, waardoor we dan weer buitenwereld voor onszelf worden, voor dat gedeelte waartegen we communiceren.

In feite communiceert uiteindelijk dan de buitenwereld met ons als een soort merkwaardige planeet, onduidelijk is wat fantasie of werkelijkheid, dromen of waken is. Uiteindelijk komt echter datgene waartegen we communiceren en dat onszelf steeds voor onszelf naar buiten werpt misschien nog wel het dichtste bij een buitenstaander. Iets wat in feite niet in de wereld bestaat. Misschien als een soort geweten dat tegen de eigen gedachten  en/of gevoelens in bestaat.
De beklemmende vraag is, "is there anybody out there", om met Pink Floyd te spreken.

TECHNIEK EN OBJECTEN

Mensen verbinden gebeurtenissen aan elkaar in verhalen. Om mensen heen hangen als het ware verhalen, ze zijn verhalen (gebeurtenissen), door henzelf in het leven geroepen maar ook door andere mensen.
Het eigen verhaal, dat een bepaald mens of groep mensen over zichzelf heeft is vaak totaal anders dan het verhaal van anderen over die persoon of groep. Soms neemt dit kwaadaardige vormen aan, denk aan roddels. Luisteren naar elkaars verhalen en daarvoor begrip op proberen te brengen is belangrijk, verteller en luisteraar winnen daarbij.

Ook om objecten hangen verhalen. Alleen hebben objecten geen verhaal over zichzelf, ze bestaan alleen maar.
Als een oude Romein een auto zou zien, dan zou hij er niets van snappen. Er zou bij hem niets "dagen", hij zou niet weten wat hij ermee aan moest. Hij zou alleen maar een verzameling voor hem betekenisloos metaal en rubber zien.

Voor ons is een auto een verhaal. Je kunt ermee rijden, accelereren, hij staat voor mobiliteit en status maar ook voor milieuvervuiling, ongelukken en teveel asfalt.
Als wij een auto zien, zien we als het ware dat hele verhaal. Niet dat het hele verhaal bij elke auto door ons hoofd schiet maar toch is het verhaal aanwezig als we een auto zien. We herkennen hem meteen en hebben er een positief dan wel negatief gevoel tegenover al naar gelang de positieve elementen van het autoverhaal dan wel de negatieve elementen domineren.
Een auto is dus meer dan een middel tot vervoer, er hangt een heel verhaal aan vast over mobiliteit, status en milieuvervuiling, nauw verweven met andere verhalen. Bijvoorbeeld over oorlog om brandstof, fietsen etc.

Wat voor een auto geldt, geldt voor alle objecten. Om er een aantal te noemen: pistool, zweep, stropdas, goud, diamant, kruis, piano, vliegtuig, slipje, fles, theekopje, kastje, tafelkleed etc. etc.
We herkennen deze objecten onmiddellijk en als we ze zien is het verhaal over deze zaken aanwezig, zonder dat we dit verhaal helemaal voor onszelf afspelen. Deze zaken herkennen we onmiddellijk in hun context.
Voor ieder betekenen deze objecten iets anders, ze zijn verbonden met onze persoonlijke context, het woord fles heeft voor een alcoholist een andere betekenis dan voor een moeder die pas een baby heeft gekregen.

Beide zullen andere associaties krijgen bij het begrip fles, verbonden met hun eigen (levens)verhaal.
Probeer maar eens onbevangen naar een overbekend object te kijken, zonder het verhalende en anekdotische dat je er van weet, als een oude Romein naar een auto zou kijken, dat lukt niet.

 

René Magritte

Hetzelfde geldt voor de computer.
Het bedienen van de computer is al een verhaal op zich. Ook de computer is veel meer dan een technisch middel maar ook ingebed in een verhaal. Een verhaal van snellere en efficiënte administratieve processen, fantastische berekeningen waardoor wetenschap een enorme sprong voorwaarts kon maken, vermaak en entertainment. Maar ook van het overbodig worden van mensen, onpersoonlijke dienstverlening en gameverslaving.

Gameverslaving

 

Daarnaast is er het verhaal als zou de computer in de heel verre toekomst niet langer deel uitmaken van het menselijke verhaal, maar zou de mens worden gereduceerd tot een onderdeel van het voor ons onbegrijpelijke verhaal van veel intelligentere en zelfs bewuste computers.

 

 

Vaak zeggen deze verhalen uiteindelijk toch meer over onszelf dan over de technische objecten waar ze op geprojecteerd worden.

De verhalen rond objecten zijn niet inherent aan die objecten, wij hangen ze er zelf aan geïnspireerd door gebeurtenissen uit ons eigen leven. Ze hebben immers zelf geen verhaal over zichzelf, ze zijn alleen maar. Computers, auto's en wapens doen niets, wij laten ze dingen doen (wat niet wegneemt dat het volstrekt crimineel is dat een staat niet wenst te voorkomen dat wapens in handen van criminelen en gestoorden komt).

(cartoons voor Magma)

Computers zetten mensen niet buitenspel, maar er zijn mensen die computers zodanig gebruiken dat andere mensen buitenspel gezet worden.
Het verhaal over mobiliteit/vrijheid, snelheid maar vooral status verbinden we zozeer met de auto dat we nu met een autoplaag zitten. In plaats van vrijheid die we met de auto verbinden ontstaat er juist onvrijheid.


Techniek gaat verder dan alleen het zijn van een middel.
Wij maken er een afspiegeling van de samenleving van, van de verhalen die waarin we leven.

Probleem is het feit dat we onze verhalen niet alleen op objecten en techniek projecteren maar ook op mensen en dieren als ware het technische objecten. Mensen worden Fte's, soldaten, dan wel marketingobjecten, als waren het objecten zonder een eigen verhaal.
Een bepaald mens, dan wel groep mensen manipuleert dan een andere groep mensen/dieren met gebruikmaking van techniek zodanig dat de verhalen van die mensen dan wel dieren geen enkele rol meer spelen. De bio-industrie maar bijvoorbeeld ook slavernij, de industriële revolutie van de 19e eeuw of kinderarbeid zijn daar voorbeelden van.

 

Door de eeuwen heen hebben we mensen en dieren behandeld als waren ze objecten. Nu zijn we in onze nachtmerries over de verre toekomst dat onze eigen intelligente techniek ons als object gaat behandelen, voorbijgaand aan onze eigen verhalen.

VERHALEN EN HET UIT DE HAND LOPEN

Margritte

Fantasieverhalen berusten deels op gedachten, op fantasie. Ook gedachten zijn gebeurtenissen. Het is juist iets van onze wetenschappelijke revolutie om een zeer scherp onderscheid te maken tussen "echt gebeurd"en fantasie. Een scherp onderscheid kwam er tussen de werkelijke wereld en de binnenwereld. In de tijd dat godsdiensten en mythen ontstonden bestond dat onderscheid nog niet zo sterk. Mythes waren niet zozeer echt gebeurd dan wel dat ze "echte gebeurtenissen" afspiegelden en interpreteerden. Dromen en fantasie weerspiegelen ook een werkelijkheid. Bijvoorbeeld Ra de zonnegod die elke avond met zijn bark door de onderwereld reist, prachtige verhalen.

De lichtgod appollo heeft ons echter bevrijd uit de dionysische duisternis. Onderscheid tussen werkelijkheid en fantasie is aangescherpt. Daarmee is de mens van spoken, geesten, duivels en spookgoden bevrijd.

Scene uit Solaris van Andrej Tarkovski film naar een boek van Stanislaw Lem.

Fantasieën materialiseren zich in de buitenwereld in neutrino's. Zo communiceert de planeet Solaris.

De weerspiegelende/interpreterende rol is tegenwoordig aan kunstenaars toebedeeld. Vroeger waren priesters, kunstenaars en wetenschapper vaak één en dezelfde persoon.
Sjamanen en bijvoorbeeld druïden maakten geen onderscheid tussen mythen, wetenschappelijke verhalen, kunst. Dat is na de verlichting veranderd, kunstenaars gaan over fantasie en "kunstzinnige" interpretatie van de wereld, priesters over de deels achterhaalde werkelijkheid en wetenschappers gaan voor het echte, het verklaren van gebeurtenissen in de buitenwereld en gebeurtenissen in het "innerlijk" alsof het gebeurtenissen in de buitenwereld zijn.
Toch bleef men verlangen naar de oude (geïdealiseerde) gevoelseenheid, bijvoorbeeld in het "gesamtkunstwerk".

Autoriteit van een persoon bepaalde voorheen het "waarheidsgehalte" van zijn verhalen, boven oude aktes staan dan ook uitgebreide bezweringsformules en titelatuur.
Tijdens de verlichting werd gesteld dat de rede het waarheidsgehalte van beweringen bepaalde, hoewel, nog steeds, beweringen van prof. dr. hebben een hoger "waarheidsgehalte". Met alle frauduleuze gevolgen van dien. Toen Heidegger een nazi bleek te zijn geweest schrok iedereen zich dood. Iemand die op bepaalde gebieden dingen scherp heeft doorzien moet dat toch immers op alle gebieden doen. Hij was toch immers iemand "die er toe deed". Ook van recente wetenschapsfraude schrikt men, dat past niet bij het verhaal dat bij deze personen hoort.

van studiohajo

Op een gegeven moment houdt het menselijk perceptievermogen ten opzichte van de : buitenwereld"op (althans in ieder geval tijdelijk), bijvoorbeeld bij de oerknal en ontstaan er weer mythes, vaak wel wetenschappelijk gefundeerd maar niettemin onbewezen.

Begin van het heelal is een probleem voor de wetenschap. Een begin overstijgt de fysica, als er een begin is zijn er twee dingen, een fysica en een begin. Het idee van de grieken was beter behapbaar, tijd en ruimte zouden als een eeuwig podium zijn.
Wat is de oplossing, je plaatst het opgerichte podium, het heelal op nog een groter podium dat wel eeuwig is, een multiversum, iets waar wetenschappers over fantaseren.
Een andere mogelijkheid is dat je als volgt te redeneert. De mens kan dingen maken. De wereld heeft een begin dus er moet "iemand" zijn die de boel gemaakt heeft. Aldus word God geschapen naar ons beeld.
Wetenschappelijke sciencefiction fantasieën, waarvan overigens door de wetenschap wordt toegegeven dat het (onderbouwde) fantasieën zijn komen in de buurt van religie (waarvan de aanhangers niet toegeven dat hun ideeën op fantasie berusten). Wij scheppen voor ons een virtual reality. Zou het onmogelijk zijn dat onze hele wereld een virtual reality geschapen door een andere wereld is. In feite zag Plato onze wereld ook als een virtual reality van een hogere ideeënwereld.

Aldus proberen we met verhalen, fantasieën en dromen onze wereld, onze waarnemingen te verklaren, te interpreteren en te onderbouwen. Zozeer zelfs dat wij in feite als persoonlijkheid als het ware een kluwen al dan niet samenhangende verhalen zijn. Ook normale personen dragen vaak volkomen tegenstrijdige verhalen met zich mee.

Kluwen

In feite zijn wetenschap, kunst, godsdienst, politiek kluwen van meer of minder samenhangende verhalen.
Marketing en reclame probeert een product of dienst aan een serie verhalen te verbinden. Als je je ongezonde of slechte product aan stoere cowboys, woeste hooglanden, goudgele graanvelden, bergpassen of een leven in Zwitserland kunt verbinden dan verkoop je.

Je verkoopt geen product, je verkoopt een verhaal is een populaire marketingslogan. Hetzelfde geldt voor politieke propaganda. Je machtsgreep moet je in een serie aansprekende verhalen, waaraan je al dan niet zelf geloof aan hecht, verpakken.

John Wayne

Dat begrepen bijvoorbeeld de Romeinse keizers al, Zij verbonden zich met goden en mythen en omdat in die tijd innerlijke  "binnenwereld" en objectieve "buitenwereld" nog niet strikt gescheiden waren lukte dat prima.
Ook moderne leiders koppelen zich aan moderne mythen en dat lukt ook gedeeltelijk. Denk aan Reagan met de cowboymythe was verbonden, maar ook aan Poetin, die met zijn vermeende lichaamskracht en "heldendaden" in straaljagers en op berenjacht de sterke man speelt.
Daden van mensen en hun machtsstrevingen worden in verhalen uitgedrukt. Om bijvoorbeeld Obama hangt een verhaal, maar ook om Poetin. Een verhaal dat een nare wending dreigt te nemen.

Poetin

Hoe het uit de hand liep

BEGIN VERBINDT GEBEURTENISSEN

Alle gebeurtenissen hangen samen, er is een begin van tijd en ruimte, je kunt terug redeneren.

Een muziekstuk is een verzameling van klanken. Het feit dat er samenhang tussen de klanken is maakt het tot muziek. De ene klank vloeit uit de andere voort. Er is sprake van een verhaal, van een zinvolle menging van klankgebeurtenissen. Er ontstaat een verhaal, muziek is een verhaal. Als een orkest eeuwig zou spelen met willekeurige klanken uitgevoerd door robots, dan zou misschien eens in de 2000 miljard jaar of zo, statitisch gezien toevallig de 9^e symphonie van Beethoven klinken, maar deze zou zonder zin zijn.

Dali

De zon scheen op de zee, ik moest naar binnen rennen, zijn twee gebeurtenissen zonder samenhang.

De zon scheen op de zee, daardoor verdampte het water er ontstonden wolken, ik moest naar binnen rennen omdat ik anders nat werd. Hier is sprake van een zinvolle reeks gebeurtenissen, als in een muziekstuk de klanken, een verhaal. We streven er altijd naar om gebeurtenissen op een zinvolle wijze tot een verhaal te verbinden. Onze perceptie van de werkelijkheid zit vol verhalen.We proberen alle gebeurtenissen aaneen te rijgen tot zinvolle verhalen.

Kan dit?

Jazeker.

Stel je hebt een podium dat eeuwig bestaat. In de rechter bovenhoek gebeurt iets, daarna gebeurt iets onafhankelijk van de vorige gebeurtenis in de linker bovenhoek. Beide gebeurtenissen hebben niets met elkaar te maken. Voor eeuwig blijven ze gescheiden van elkaar. Maar stel nu eens dat het podium ooit opgericht is. Dan hebben beide gebeurtenissen wel een bepaalde grond. Ze hadden nooit plaatsgevonden als het podium nooit was opgericht. Ze hebben uiteindelijk een gemeenschappelijke grond, de oprichting van het podium.

Margritte

Hetzelfde geldt voor het heelal. Het feit dat onder meer Georges Lemaitre ontdekt heeft dat het heelal (daarmee ook tijd en ruimte) een begin heeft  maakt verschil. De big bang was laatst weer in de belangstelling omdat er bewijs voor de inflatietheorie is gevonden.

Alle gebeurtenissen zijn uiteindelijk met elkaar verbonden, uiteindelijk wortelen ze in het oerbegin, in een oer gebeurtenis. Vanuit elke gebeurtenis kun je in theorie causaal terug redeneren naar gebeurtenissen die daaraan ten grondslag liggen en uiteindelijk naar een oerbegin. Als het heelal een eeuwig podium zou zijn (zoals de Grieken dachten) dan zou dat niet kunnen, uiteindelijk zou je als het ware in het luchtledige redeneren, gebeurtenissen zouden in het luchtledige kunnen hangen, ontstaan in hun hoek van het eeuwige podium. Als er een begin is kan dat niet.

Hetzelfde geldt voor ons leven. Als we geen begin dan wel einde zouden hebben zou het geen zin hebben om gebeurtenissen met elkaar te verbinden. Een gebeurtenis vindt dan plaats, maar waar zou de gebeurtenissen in wortelen. Laat ze gebeuren. Ze zouden verdwijnen als stof in de wind.

Een in de eeuwigheid werkend geheugen is ook moeilijk voor te stellen. Een geheugen graaft in de tijd, in een eeuwigheid kun je niet "terug herinneren".

Vampier leeft eeuwig, dat valt niet mee

Maar juist het feit dat ze binnen een beperkte context plaatsvinden, dat ze misschien dan niet met elkaar maar uiteindelijk met geboorte en dood van de waarnemer te verbinden zijn geeft ze zin.

Uiteindelijk zijn alle gebeurtenissen te herleiden tot een begin, alles is met elkaar te verbinden, terug geredeneerd meestal eerder, maar uiteindelijk in het oerbegin van het eigen leven dan wel het begin van alles.

Waar de oer-gebeurtenis vandaan komt is vooralsnog onbekend.

Sommige religieuzen poneren een soort meneer met baard. Sommige natuurkundigen een multiversum theorie. Die meneer met baardtheorie lijkt mij redelijk onzinnig en vaak niet eens leuk, maar dat is een persoonlijke mening.

 Deel Sixtijnse kapel

Enkele natuurkundigen poneren multiversumtheorieën, er zou, aldus enkele varianten, een oneindig aantal heelallen zijn. Deze theorieën vind ik bijzonder interessant. De vraag is of ze "waar"dan wel "zinvol"zijn, het zijn verhalen en horen wat dat betreft gewoon in dit heelal en wel in het menselijk hoofd. Ze zijn niet te bewijzen.

Multiversum

We rijgen dus gebeurtenissen aaneen tot verhalen. Onbewust besef van eindigheid en begin doen ons ertoe neigen om gebeurtenissen aaneen te rijgen.

Op allerlei manieren zijn gebeurtenissen aan elkaar te rijgen tot verhalen. Aldus krijg je talloze verhalen op allerlei gebied. Al dan niet terecht worden gebeurtenissen met elkaar verbonden.Vaak liggen verbanden tussen gebeurtenissen anders en verder terug dan we aannemen. Vaak zijn gebeurtenissen wel met elkaar verbonden maar op een andere manier als sommige verhalen beweren en vaak op verschillende manieren, alleen het ene verhaal benadrukt de ene connectie en het andere verhaal de andere connectie. Verhalen hebben alles met geheugen te maken. We proberen gebeurtenissen die ons geheugen opslaat tot verhalen te verbinden. Verhalen bestaan dus bij de gratie van een begin, we weten dat uiteindelijk alle gebeurtenissen een connectie met elkaar hebben. Zonder begin zouden gebeurtenissen op zich kunnen staan, niet verbonden met andere gebeurtenissen, als in hoeken van een eeuwig bestaand podium.  Het leven en het heelal zelf is niet zo’n eeuwig bestaand podium. Het heelal heeft ook een begin, over een eventueel einde weten we minder. Gebeurtenissen in het heelal zijn te allen tijde tot elkaar te herleiden, vroeg of nog vroeger.

Omdat ons leven maar kort is en gebeurtenissen van allerlei aard zich voordoen is het niet makkelijk om gebeurtenissen die zich in het bestek van een mensenleven vóór doen op de juiste manier aan elkaar te koppelen.

Vaak leggen we dan ook irrationele verbanden. Om een voorbeeld te noemen, als we aan iemand denken en die persoon belt op, dan denken we aan telepathie. Telepathie bestaat helemaal niet en beide gebeurtenissen, het denken aan een persoon en het opbellen van die persoon hebben helemaal niets met elkaar te maken.

irrationele verbanden (Escher)

Op ander niveau wel verband tussen beide gebeurtenissen, er is telefoon uitgevonden, ik heb die persoon toen en toen leren kennen, we hadden allebei onze telefoon binnen handbereik etc. etc.

Eerst zijn er de verhalen, daarna is er de taal die deze verhalen afbeelden. Verhalen zijn ouder dan taal. Wel gaan verhalen door de taal een eigen leven leiden en zich ontwikkelen. Ook dieren hebben hun verhalen, ook al kennen we deze maar gedeeltelijk en zijn deze niet zozeer in taal aanwezig dan wel in waarnemingsconcepten en complexen.

DENKRAMEN EN VERHALEN

Tijd is een gebeurtenis en ruimte een vorm. Geen elementen die wij door onze waarneming zelf aan de werkelijkheid toevoegen zoals Kant dacht. Wij kunnen ons een situatie zonder ruimte en tijd niet voorstellen, het heelal kan blijkbaar prima spelen met ruimte en tijd, getuige het bestaan van hoogstwaarschijnlijk miljarden zwarte gaten.

Er gebeuren dingen die wij niet kunnen begrijpen, ons althans niet voor kunnen stellen. Onze wiskunde sneuvelt en er ontstaan een singulariteiten, punten waarin materie tot oneindige dichtheid is samengeperst en waarin ruimte oneindig gekromd is. Tijd en ruimte worden blijkbaar ingekrompen uitgebreid, stilgezet en oneindig gekromd, als alle vormen en gebeurtenissen. Kant had daar nog geen besef van (hoewel wel een vaag vermoeden).

Nu wat aardser.

Door de miljoenen gebeurtenissen die wij beleven als tijdbelevers, waaronder ook gedachten, ontwikkelen we een denkraam. Gebeurtenissen gecombineerd met gedachten (gedachten zijn ook gebeurtenissen) genereren denkramen. De term denkraam is uitgevonden door Maarten Toonder (zie Wikipedia), min of meer analoog aan het Engelse frame of mind. Iedereen heeft een denkraam, gevuld met verhalen en een perceptie van zichzelf.

Ook dieren hebben een denkraam. Een hond heeft een denkraam waarin geuren een belangrijke rol spelen, een walvis, een olifant elk organisme heeft een eigen denkraam, het zijn van een walvis, olifant mens etc. is ook een gebeurtenis.

Onderling verschillen de denkramen van alle mensen. We hebben verschillende hobby’s, belangstellingen, muziekvoorkeuren, politieke meningen etc. Als we iemand anders ontmoeten, ontmoeten in feite twee denkramen en daarbinnen twee series verhalen elkaar.

Zoal we in de vorige blog gezien hebben sprak Gadamer, een Duitse filosoof die in 2002 op 102 jarige leeftijd is gestorven, over de werkingsgeschiedenis van de tijd, van horizonversmelting tussen geïnterpreteerde en interpreet bij het verstaan van bijvoorbeeld teksten.

Bij interpretatie ontstaat steeds iets nieuws, verstaan is op de toekomst gericht. Zowel de betekenis van het geïnterpreteerde als de interpreet veranderen bij interpretatie.

Steeds is echter maar een deel van de waarheid bereikbaar, een complete integratie tussen geïnterpreteerde (tekst) en interpreet is niet bereikbaar. Beide hebben een eigen denkhorizon, denkraam dus. Bij Gadamer gaat het bij overleveringen uit het verleden.

Maar hetzelfde kun je zeggen voor bijvoorbeeld mensen die nog in het stenen tijdperk leven en moderne mensen die elkaar interpreteren in dezelfde tijd.

Hetzelfde geldt als mensen dieren proberen te “interpreteren” en andersom (overigens heeft Gadamer het daar niet over).

Steeds vindt er een horizonversmelting dan wel een versmelting van denkramen plaats, een complete integratie van denkramen is onmogelijk. Wij kunnen niet rechtstreeks in elkaars hoofden “lezen” met dezelfde gedachten (Gadamar spreekt overigens niet over denkramen, dat is eigen interpretatie).

Als mensen elkaar ontmoeten ontstaat er dus altijd een gedeeltelijke denkraamversmelting en iets nieuws, beide veranderen (ook als ze besluiten dat ze niets met elkaar te maken willen hebben).

Mensen, of zo gewenst breder geformuleerd, levende wezens, interpreteren elkaar voortdurend. Bijvoorbeeld roofdieren interpreteren prooidieren en voor beiden veranderd er wat.

De menselijke samenleving en cultuur is een versmelting van miljarden denkramen ook tussen denkramen die wat betreft tijd van elkaar gescheiden zijn, zodat steeds iets nieuws ontstaat.

Hoe meer mensen er bij elkaar zijn, hoe meer ze communiceren, hoe meer denkramen versmelten tot iets nieuws, hoe sneller culturele ontwikkelingen gaan.

Maskers van Emil Nolde invloed "primitieve" kunst op het expressionisme.

Binnen een denkraam spelen verhalen een grote rol. Wij hebben allemaal wat je zou kunnen noemen “verhalen” in ons hoofd die deel uitmaken van onze persoonlijkheid.

Religie is een verhaal, maar ook wetenschap.

Verder zou je kunnen noemen carrière, verhalen van wraak en vergelding, vergeving en medelijden, kunst, muziek en beroep, gezondheid en ziekte, gezinsleven, seks, huwelijk, je hebt politieke verhalen, sport, huisvesting, vervoer, filosofische verhalen als boeddhisme, existentialism en stoïcisme, en niet in de laatste plaats heb je fantasieverhalen sprookjes, romans die de kijk op het leven beïnvloeden. Al die verhalen zijn in meerdere denkramen ontstaan en leiden in elk denkraam een eigen leven. Sommige verhalen sluiten andere verhalen uit. Bekende voorbeelden daarvan zijn extreme vormen van godsdienst, fascisme en communisme. Verhalen voortkomend uit gedachten/gebeurtenissencomplexen overgenomen of “bedacht”door een groep mensen bedoeld om mensen te beheersen. Gedachtencomplexen verstrengeld met een heerszuchtige bureaucratie dan wel aristocratie.

Daarnaast heb je verhalen die mensen angst aanjagen, bijvoorbeeld oorlog of criminaliteit.
Een verslaving is meestal verbonden met een verhalencomplex over zichzelf en de stof dan wel activiteit waaraan men verslaafd is.

Verder zijn er veel troostende dan wel humoristische verhalen. Ook aan muziek is een verhaal verbonden, persoonlijke verhalen maar ook gedeelde, denk aan opera’s en musicals, popmuziek, waarbij muziek een verhaal meekrijgt, eventueel verbonden met het verhaal van de muzikant.

Sommigen denken met hun verhaal alles te kunnen verklaren, zoals we eerder zagen, en verketteren andere verhalen, bijvoorbeeld extreme aanhangers van religies, maar ook enkele wetenschappers. Er is volgens hen maar één verhaal van belang, andere visies of benaderingswijzen staan naast de werkelijkheid. Men kan in deze gevallen van een klein denkraam spreken.

Romans doen iets met al die verhalen, smeden deze verhalen om tot een zinvolle eenheid, ontstaan in het denkraam van een persoon. Ze kunnen het denkraam van anderen verruimen met hun visie op de werkelijkheid.

Caravaggio gebruikt clair-obscure waardoor licht/donkercontrasten sterker wordt uitgebeeld als ze in werkelijkheid vaak zijn.

Verhalen belichten de wereld van een bepaalde kant, de werkelijkheid heeft echter veel kanten. Geen enkel verhaal belicht de hele werkelijkheid, we hebben niet het perceptievermogen van de natuur meegekregen om deze helemaal te bevatten. De vraag is of er uberhaupt één werkelijkheid bestaat.

De wijste mens, denk ik, is degene die in staat is de werkelijkheid aan de hand van meerdere verhalen te beschouwen. Meerdere verhalen die ieder van een andere kant de werkelijkheid belichten. Kennen, interpreteren en relativeren zijn daarbij de sleutelwoorden. Je hebt hoopvolle verhalen, maar ook heel cynische, beide verhalen bergen een waarheid in zich, de kunst is vaak om dat te erkennen.

Je hebt verhalen die mensen zichzelf vertellen naar aanleiding van nare gebeurtenissen in hun leven. Bijvoorbeeld echtscheiding, ziekte of mislukking. Die verhalen kunnen somber, berustend of cynisch zijn, maar ook hoopvol. Geen van deze verhalen dekt de hele gebeurtenis, alleen aspecten daarvan. De gebeurtenis in zijn geheel is niet in één verhaal te vatten, dat geldt voor positieve gebeurtenissen. Van belang is het om een ruim denkraam te ontwikkelen.

 

TIJD ALS ZONLICHT

De ultieme gebeurtenis is het verstrijken van tijd. We kunnen tijd niet (be)grijpen, tijd is als water.Wat kunnen we doen we om water toch te kunnen grijpen. We kunnen het bevriezen. Dat is nu precies wat we met tijd doen, We bevriezen de tijd door van gebeurtenissen te verhalen, ze te schilderen of fotograferen. Een ontroering, gevoel of belevenis is een gebeurtenis, maar wordt in objecten in de vorm van schilderijen en fotos gevat, bevroren.

ijssculptuur

Maar in feite bevriezen we de tijd niet maar creeeren door verhalen, schilderijen en foto’s nieuwe gebeurtenissen in de “voortsnellende” tijd. Aan een “overlevering”uit het verleden voegen we betekenissen toe uit de tijd waarin we leven. Dat geldt bijvoorbeeld voor de geschriften van Marx maar ook voor foto’s van een jeugdvakantie.

De Duitse filosoof Hans Georg Gadamer heeft dit uitgewerkt. Een onbevooroordeeld verstaan is volgens hem niet mogelijk. Wij voegen iets toe aan de overlevering en de overlevering veranderd ons. Gadamer sprak over horizonversmelting. Deze wordt juist door de werkingsgeschiedenis van de tijd mogelijk gemaakt. Overigens bedoelde hij met vooroordeel niet het vooroordeel in de negatieve zin.

Latere gebeurtenissen veranderen de kijk op eerdere gebeurtenissen. Je zou kunnen spreken van de werkingsgeschiedenis van gebeurtenissen. Gebeurtenissen zijn in de tijd gekoppeld en beïnvloeden elkaar maar ook de visie op elkaar. Nieuwe gebeurtenissen veranderen het perspectief van oudere gebeurtenissen.

De tijd zelf heeft geen werkingsgeschiedenis, gebeurtenissen wel. De tijd bevriezen lukt niet, een overlevering in de vorm van een foto, geschrift of schilderij is een gebeurtenis in de tijd waarin ze geraadpleegd of bekeken wordt, door de persoon die kijkt en raadpleegt.

 

 

Heden als locomotief

 

In feite is alle beleven overlevering. Waarnemen doe je in feite pas na de gebeurtenis, immers in reactie op een gebeurtenis.

Eerder is opgemerkt dat het absolute heden niet bestaat, gebeurtenis en waarneming daarvan kunnen niet tegelijk bestaan anders zou de waarneming niet door de gebeurtenis veroorzaakt kunnen worden, Een gebeurtenis ontplooit zich vóór de waarneming uit.
Maar in feite is een waarneming ook een gebeurtenis, die wordt waargenomen etc. Wij nemen onze waarnemingen waar en we nemen waar dat we onze waarnemingen waarnemen etc. etc.
Een onbereikbaar heden sleept de tijd als een verleden achter zich aan, de tijd is niet te bevriezen.

Ook een gedachte is een gebeurtenis, die wordt waargenomen.

Ook hier vindt de gedachte als gebeurtenis aan de waarneming vooraf.

 

Esscher

 

De gedachtewaarneming vind plaats in onze hersenen en vind plaats in de vorm van beeldtaal en taal. De gedachtegebeurtenis vindt ook plaats in de hersenen maar in het onbereikbaar heden vóór de waarneming. Sommige mensen ervaren hun gedachten niet als van henzelf maar nemen ze waar als externe stemmen.

De gebeurtenis gaat dus vooraf aan de waarneming daarvan.

Dus zo ook met tijd. Het heden is de gebeurtenis, tijdsbesef is de waarneming daarvan.

Het heden is de gebeurtenis waarin alle andere gebeurtenissen hun oorsprong vinden.

Het steeds voor ons uit snellende heden spuit als het ware alle gebeurtenissen in ons bewustzijn.

Deze gebeurtenissen creeeren als het ware een visie, persoonlijkheid. Een denkraam.

Als er weinig gebeurtenissen zijn dan spuit het heden alleen tijd in ons bewustzijn.
Het waarnemen van zuivere tijd verdragen we slecht, we gaan ons vervelen.
We willen de tijd doden.

Pure tijd is net als zonlicht, zonlicht verlicht alles maar je kunt puur zonlicht niet te lang verdragen.
Zo ook tijd, het laat alles gebeuren maar als gebeurtenis zonder meer is het niet lang te verdragen.

Schilderij van Edvard Munch

 

Evenals dat je het verstrijken van tijd als de oer gebeurtenis kunt zien waardoor alle gebeurtenissen mogelijk zijn, zo zou je ruimte als de oervorm kunnen zien, die alle vormen mogelijk maakt.

Je kunt alle vormen wegdenken, dan houdt je altijd de lege ruimte over. De natuurkunde leert dat zwaartekracht weldegelijk ruimte vervormd (evenals het tijd vervormd). Ruimte is als alle vormen dus te vervormen.

Lege ruimte kun je niet wegdenken, evenals tijdloosheid kun je je ook geen ruimteloosheid voorstellen. De situatie vóór het ontstaan van tijd en ruimte of in het centrum  van een zwart gat ontgaat ons. De eerste dimensie, een ruimteloos punt is niet in te denken. 

Wordt vervolgd.